ALS (Amyotrofik Lateral Skleroz), motor nöron adı verilen ve kas hareketlerini kontrol eden sinir hücrelerini etkileyen, ilerleyici bir nörolojik hastalıktır. Zamanla kaslarda güçsüzlük, konuşma ve yutma zorlukları, hareket kabiliyetinde azalma gibi sorunlara yol açabilir.
Güven Hastanesi Nöroloji Bölümü’nden Doç. Dr. Aslıhan Taşkıran Sağ, ALS hastalığıyla ilgili en çok merak edilen konuları; belirtilerini, nedenlerini, tanı ve tedavi başlıklarını ele aldı.
ALS Hastalığı Nedir?
ALS, beyin ve omurilikteki motor nöronların hasar görmesiyle ortaya çıkar. Bu nöronlar zarar gördükçe kaslara giden sinyaller azalır ve kaslar giderek zayıflar. Hastalık çoğunlukla istemli kasları etkiler (kol-bacak kasları, konuşma ve yutma kasları gibi). ALS, kişiden kişiye farklı hızda ilerleyebilir. Bu nedenle her hastanın takip planı bireyseldir.
ALS Belirtileri Nelerdir?
ALS’nin ilk belirtileri bazen fark edilmesi zor, günlük hayatın içinde “küçük” gibi görünen değişikliklerle başlayabilir. En sık görülen belirtiler:
· Kas güçsüzlüğü (özellikle el, kol, bacaklarda)
· Kas seğirmeleri (fasciculation) ve kramplar
· El becerilerinde zorlanma (düğme ilikleme, yazı yazma gibi)
· Yürüme bozukluğu, sendeleme, merdiven çıkmada zorlanma
· Konuşmada bozulma (peltekleşme, ses kısıklığı)
· Yutma güçlüğü ve kilo kaybı
· Zamanla nefes darlığı (özellikle eforla veya yatarken)
ALS ile Karışabilen Durumlar
ALS belirtileri bazı başka nörolojik/ortopedik durumlarla karışabilir. Bu yüzden “benzer şikâyetler var” diye tek başına ALS sonucu çıkarılamaz; mutlaka nöroloji değerlendirmesi gerekir.
ALS Neden Olur?
ALS’nin nedeni her zaman net değildir. Vakaların büyük kısmı sporadik (aile öyküsü olmadan) gelişir. Daha küçük bir kısmı ise genetik geçiş gösterebilir. Olası risk faktörleri üzerinde araştırmalar sürmektedir. Şu an için en doğru yaklaşım: Belirti varsa erken değerlendirme + düzenli takip + multidisipliner destek.
ALS Tanısı Nasıl Konur?
ALS tanısı tek bir testle değil; klinik muayene ve yardımcı testlerin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Nöroloji uzmanı genellikle şu yöntemlere başvurur:
Nörolojik muayene
· EMG (Elektromiyografi): Sinir-kas iletişimini değerlendirir
· Kan testleri (benzer hastalıkları dışlamak için)
· Beyin/omurilik görüntüleme (MR gibi)
· Gerekirse genetik değerlendirme (aile öyküsü varsa)
ALS Tedavisi Var mı?
ALS için bugün “tamamen ortadan kaldıran” bir tedavi her hasta için mümkün olmasa da; hastalığın seyrini yönetmeye ve yaşam kalitesini artırmaya yönelik güçlü destek seçenekleri vardır. Tedavi çoğunlukla şu başlıklarda planlanır:
1) İlaç Tedavisi
Hekimin uygun görmesiyle bazı ilaçlar hastalığın ilerleyişini yavaşlatmaya veya semptomları azaltmaya yardımcı olabilir.
2) Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon
· Kasların mümkün olduğunca aktif tutulması
· Eklem hareket açıklığının korunması
· Düşmeyi önlemeye yönelik denge/yardımcı cihaz planı
3) Beslenme Desteği
Yutma güçlüğü ve kilo kaybı ALS’de önemli bir konudur. Diyetisyen desteğiyle:
· Yutması kolay besinler
· Kalori/protein desteği
· Gerekirse ileri beslenme yöntemleri (doktor önerisiyle)
4) Solunum Takibi
Nefes kapasitesinin düzenli takip edilmesi, gerektiğinde solunum destek cihazlarının planlanması yaşam kalitesi açısından kritik olabilir.
5) Konuşma ve Yutma Terapisi
· Dil ve konuşma terapistleri:
· Konuşmayı destekleyen yöntemler
· Yutma güvenliği teknikleri
· Alternatif iletişim araçları (yazı, tablet uygulamaları vb.) konusunda yardımcı olabilir.
ALS ile Yaşam: Hasta Yakınları İçin Pratik İpuçları
ALS yalnızca hastayı değil, aileyi de etkiler. Süreci daha yönetilebilir kılmak için:
- Günlük rutini küçük ve sürdürülebilir adımlara bölün
- Ev içinde düşme riskini azaltın (halı kenarları, banyo düzeni)
- Düzenli uyku ve beslenmeyi planlayın
- Bakım yükünü tek kişiye bindirmeyin; görev paylaşımı yapın
- Psikolojik destek seçeneklerini değerlendirin
Ne Zaman Doktora Başvurmalı?
Aşağıdaki şikâyetler birkaç hafta içinde düzelmiyor veya ilerliyorsa nöroloji randevusu alın:
- Sebepsiz kas güçsüzlüğü
- Yaygın seğirme/kramplar + güç kaybı
- Konuşma/yutma değişiklikleri
- Yürümede belirgin bozulma
Hazırlayan: Doç. Dr. Aslıhan Taşkıran Sağ
