Enfeksiyon hastalıklarının tedavisinde sıkça adı geçen antibiyotikler, doğru kullanıldığında hayat kurtarıcı olabilir. Ancak yanlış ve gereksiz kullanımları hem bireysel hem de toplumsal sağlık açısından ciddi sorunlara yol açabilir. Bu nedenle antibiyotiklerin ne olduğunu ve hangi durumlarda etkili olduğunu bilmek büyük önem taşır.
Güven Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları Bölümü’nden Uzm. Dr. Behiç Oral, antibiyotik nedir, antibiyotik ne zaman kullanılır, antibiyotik nedir, hangi durumlarda kullanılmaz? Sorularını yanıtladı.
Antibiyotik Nedir?
Antibiyotikler, bakterilerin neden olduğu enfeksiyonları tedavi etmek veya kontrol altına almak için kullanılan ilaçlardır. Bu ilaçlar, bakterileri öldürerek ya da çoğalmalarını durdurarak etki gösterir. Antibiyotikler yalnızca bakterilere karşı etkilidir; virüslerin yol açtığı hastalıklarda (grip, soğuk algınlığı gibi) işe yaramaz. Bu nedenle antibiyotik kullanımı mutlaka doğru tanı ve tıbbi değerlendirme sonucunda yapılmalıdır.
Antibiyotik Ne Zaman Kullanılır?
Antibiyotikler, bakterilerin neden olduğu enfeksiyonların tedavisinde kullanılır. Her enfeksiyon antibiyotik gerektirmez; kullanım kararı hastalığın türüne, şiddetine ve klinik bulgulara göre verilir.
Genel olarak antibiyotik kullanımı şu durumlarda gereklidir:
- Bakteriyel enfeksiyon varlığının düşünülmesi veya kanıtlanması
(örneğin idrar yolu enfeksiyonu, bakteriyel zatürre, bazı cilt enfeksiyonları) - Belirtilerin ağır seyretmesi veya giderek kötüleşmesi
Yüksek ateşin uzun sürmesi, genel durum bozukluğu, şiddetli ağrı gibi durumlarda - Bağışıklık sistemi zayıf olan kişilerde
(bebekler, yaşlılar, kronik hastalığı veya bağışıklık baskılanması olan bireyler) - Laboratuvar veya görüntüleme bulgularının bakteriyel enfeksiyonu desteklemesi
Kan testleri, idrar tahlili, kültür sonuçları gibi - Bazı özel koruyucu durumlarda (profilaksi)
Ameliyat öncesi/sonrası ya da belirli riskli durumlarda doktor kararıyla
Antibiyotik kullanımı her zaman doktor önerisiyle olmalıdır. Gereksiz antibiyotik kullanımı, tedaviye fayda sağlamadığı gibi yan etkilere ve antibiyotik direncine yol açabilir.
Antibiyotik Direnci Nedir?
Antibiyotik direnci, bakterilerin antibiyotiklere karşı etkisiz hale gelmesi durumudur. Yani daha önce antibiyotiklerle kolayca tedavi edilebilen bakteriler, zamanla bu ilaçlara yanıt vermemeye başlar. Bu durum antibiyotiğin değil, bakterinin değişmesi sonucu ortaya çıkar.
- Antibiyotik direncinin en önemli nedenleri şunlardır:
- Antibiyotiklerin gereksiz yere kullanılması
- Doktor önerisi olmadan antibiyotik başlanması
- Tedavinin önerilen süreden önce bırakılması
- Yanlış antibiyotik seçimi veya yanlış doz kullanımı
Direnç geliştiğinde enfeksiyonların tedavisi zorlaşır, hastalık süresi uzar ve daha güçlü, yan etkisi fazla ilaçlara ihtiyaç duyulabilir. Bu nedenle antibiyotik direnci, yalnızca bireysel değil, toplumu ilgilendiren ciddi bir halk sağlığı sorunudur.
Antibiyotik Hangi Durumlarda Kullanılmaz?
Antibiyotikler virüslerin neden olduğu hastalıklarda etkili değildir. Bu nedenle aşağıdaki durumlarda genellikle antibiyotik kullanılmaz:
- Soğuk algınlığı (nezle)
- Grip (influenza)
- Viral boğaz enfeksiyonları
- Çoğu öksürük ve bronşit vakası
- COVID-19’un bakteriyel ek enfeksiyon olmayan durumları
- Viral kaynaklı sinüzit ve kulak enfeksiyonlarının erken dönemleri
- Bu hastalıklarda antibiyotik kullanımı:
- Hastalığın daha çabuk iyileşmesini sağlamaz
- Yan etki riskini artırır
- Antibiyotik direncine zemin hazırlar
Bu nedenle “ateşim var” veya “boğazım ağrıyor” gibi şikâyetler tek başına antibiyotik kullanımı için yeterli değildir. Antibiyotik gerekip gerekmediğine, belirtilerin seyri ve tıbbi değerlendirme sonucunda karar verilmelidir.
Antibiyotik Kullanırken Nelere Dikkat Edilmeli?
Antibiyotiklerin etkili ve güvenli olabilmesi için doğru şekilde kullanılması büyük önem taşır. Yanlış veya bilinçsiz kullanım, tedavinin başarısız olmasına ve antibiyotik direncinin gelişmesine neden olabilir. Bu nedenle antibiyotik kullanırken aşağıdaki noktalara dikkat edilmelidir:
- Doktor önerisi olmadan antibiyotik kullanılmamalıdır.
Her enfeksiyon antibiyotik gerektirmez; doğru karar tıbbi değerlendirme ile verilir. - İlaç, önerilen doz ve sürede kullanılmalıdır.
Şikâyetler azalsa bile antibiyotik erken kesilmemelidir. - Başkasına ait antibiyotik kullanılmamalı, elde kalan ilaçlar saklanmamalıdır.
Aynı belirtiler her zaman aynı hastalığı göstermez. - İlaç saatlerine dikkat edilmelidir.
Düzenli aralıklarla alınması, antibiyotiğin etkisini artırır. - Alerji öyküsü mutlaka doktora bildirilmelidir.
Özellikle daha önce antibiyotiklere karşı döküntü, nefes darlığı gibi reaksiyonlar yaşandıysa. - Diğer ilaçlar ve besinlerle etkileşimler göz önünde bulundurulmalıdır.
Bazı antibiyotikler süt ürünleri, mide ilaçları veya farklı ilaçlarla birlikte alındığında etkisini kaybedebilir. - Yan etkiler takip edilmelidir.
Şiddetli ishal, cilt döküntüsü, kaşıntı, nefes darlığı gibi durumlarda derhal sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. - Antibiyotikler yalnızca kişiye özeldir.
Aynı evde yaşayan bireylerde benzer şikâyetler olsa bile antibiyotik paylaşılmamalıdır.
Bilinçli antibiyotik kullanımı, hem bireysel sağlığın korunması hem de antibiyotik direncinin önlenmesi açısından hayati önem taşır.
Sonuç olarak antibiyotikler, yalnızca bakteriyel enfeksiyonlarda doğru şekilde kullanıldığında etkili ve değerli ilaçlardır. Gereksiz antibiyotik kullanımı hem yan etki riskini artırır hem de antibiyotik direncine yol açarak gelecekte tedavileri zorlaştırır. Bu yüzden antibiyotik kullanımı mutlaka doktor değerlendirmesiyle, doğru doz ve sürede yapılmalıdır.
