Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu Nedir?
Borderline (Sınırda) kişilik bozukluğu, erken erişkinlikte başlayarak insan ilişkilerinde, benlik algısında, duygulanımda kararsızlık ve dürtüsellik ile kendini gösteren bir kişilik örüntüsüdür. Kişi, davranışlarının sonuçlarını yeterince düşünmeden hareket edebilir; duygu ve davranış patlamalarını kontrol etmekte zorlanır.
Sınırda kişilik bozukluğu genel nüfusta yaklaşık %2–3 oranında görülür. Araştırmalara göre hastanede yatan bireylerde bu oran %19, ayaktan tedavi görenlerde ise %11 civarındadır. Cinsiyet dağılımına bakıldığında kadınlarda erkeklere göre yaklaşık 3 kat daha sık görüldüğü bildirilmektedir.
Borderline Kişilik Bozukluğunun Belirtileri Nelerdir?
Borderline kişilik bozukluğunun başlıca belirtileri şunlardır: Benlik duygusunda olumsuz ve ani değişimler, tekrarlayan intihar düşünceleri veya girişimleri, diğer insanlara karşı sebepsiz şüphe duyma, kontrolsüz öfke ve saldırganlık, ilişkilerde ani uç duygular (yoğun sevgi, nefret, idealize etme ya da değersizleştirme), terk edilme korkusu nedeniyle yakınlık kurmada zorlanma, sürekli boşluk hissi, güven sorunları, dürtüsel ve riskli davranışlar (dikkatsiz araç kullanma, aşırı para harcama, madde kullanımı, aşırı yeme, kontrolsüz cinsel davranışlar, kumar vb.) ve birkaç saatten birkaç güne kadar sürebilen ani ve yoğun duygu durum değişimleri.
Not: Borderline kişilik bozukluğu olan her birey bu belirtilerin tamamını yaşamayabilir. Bazı kişilerde yalnızca birkaç belirti görülürken, bazılarında daha fazla semptom görülebilir. Günlük yaşamda yaşanan sıradan olaylar bile belirtileri tetikleyebilir.
Borderline Kişilik Bozukluğunun Nedenleri Nelerdir?
Borderline kişilik bozukluğunun kesin nedeni bilinmemektedir. Ancak genetik, biyolojik ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.
Genetik faktörler: Ailede borderline kişilik bozukluğu öyküsü bulunan bireylerde görülme riski yaklaşık 5 kat daha fazladır.
Psikososyal faktörler: Araştırmalar, borderline kişilik bozukluğu olan bireylerin yaklaşık %75’inin çocukluk döneminde ihmal, istismar veya travmatik yaşantılar yaşadığını göstermektedir.
Biyolojik faktörler: Beyinde dürtü kontrolü ve duygusal düzenleme ile ilişkili bölgelerde yapısal ve işlevsel farklılıklar saptanmıştır.
Risk faktörleri arasında genetik yatkınlık, aile içi şiddet ve kriminal öykü, uygunsuz ebeveyn tutumları, doğumla ilişkili riskler (düşük doğum ağırlığı, perinatal komplikasyonlar vb.), birinci derece akrabalarda psikiyatrik hastalık öyküsü ve çocukluk dönemi ihmal ve istismarları yer alır.
Bu faktörler riski artırabilir; ancak tek başına hiçbir faktör borderline kişilik bozukluğunun kesin nedeni değildir.
Borderline Kişilik Bozukluğu Ne Gibi Problemlere Yol Açar?
Borderline kişilik bozukluğu olan bireyler günlük yaşamda ciddi zorluklar yaşayabilir. Özellikle hastalığa dair farkındalığın düşük olması, tedaviyi reddetme, sosyal destek eksikliği ve profesyonel yardım yerine madde veya kişilerden beklenti içine girme hastalığın seyrini olumsuz etkileyebilir.
Karşılaşılan başlıca problemler arasında intihar düşünceleri ve girişimleri, kendine zarar verme davranışları, sosyal izolasyon, aile ve ilişki çatışmaları, iş ve okul sorunları, dürtüsel davranışlar sonucu kazalar, madde kullanımı, istenmeyen gebelikler ve yasal sorunlar yer alabilir.
Borderline Kişilik Bozukluğu Tanısı Nasıl Konur?
Borderline kişilik bozukluğunun tanısı yalnızca bir ruh sağlığı uzmanı tarafından konulabilir. Tanı için belirlenmiş dokuz ölçütten en az beşinin erken erişkinlikten itibaren süreklilik göstermesi gerekir.
Tanı kriterleri arasında terk edilmekten kaçınmak için yoğun çaba, ilişkilerde aşırı idealize etme ve değersizleştirme arasında gidip gelme, sürekli değişen benlik algısı, en az iki alanda dürtüsellik (para, cinsellik, madde, yemek vb.), tekrarlayan intihar davranışları veya tehditleri, duygusal dalgalanmalar, süregelen boşluk hissi, yoğun ve kontrolsüz öfke ve geçici paranoid düşünceler veya dissosiyatif belirtiler yer alır.
Doğru tanı, etkili tedavinin ilk adımıdır.
Borderline Kişilik Bozukluğu Nasıl Tedavi Edilir?
Borderline kişilik bozukluğu profesyonel destek gerektiren bir ruhsal bozukluktur. Tedavi uzun sürelidir ve çoğunlukla psikoterapi temellidir.
En etkili tedavi yöntemi psikoterapidir. Kullanılan başlıca terapi yaklaşımları arasında Diyalektik Davranışçı Terapi (DBT), Şema Odaklı Terapi, Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ve Psikodinamik Terapi bulunur.
Tedavi sürecinde erken çocukluk yaşantıları, travmalar ve ilişki örüntüleri detaylı şekilde ele alınır.
Borderline Kişilik Bozukluğu Olanlara Nasıl Yaklaşılmalı?
Duygularını ifade etmelerine alan tanımak, yargılayıcı ve suçlayıcı olmaktan kaçınmak, hassas ve dikkatli davranmak, davranışlarının kasıtlı olmayabileceğini hatırlamak, aşırı yakınlık ve ani uzaklıktan kaçınmak, tedavi için zorlamamak, hasta yakınlarının da destek alması gerekebileceğini unutmamak ve intihar tehditlerini ciddiye alırken zararlı davranışları tolere etmemek önemlidir.
Borderline Kişilik Bozukluğu ile Bipolar Bozukluk Arasındaki Farklar
Başlangıç ve neden açısından: Borderline genellikle ergenlik döneminde veya daha erken başlar ve kişilik örüntüsünün parçası olarak görülür. Bipolar bozukluk ise bir kişilik özelliği değildir.
Duygu durum değişimleri açısından: Borderline’da duygu durum dakikalar veya saatler içinde değişebilir ve çoğunlukla tetikleyicilere bağlıdır. Bipolar bozuklukta duygu durum değişimleri günler, haftalar veya aylar sürebilir ve tetikleyici olmadan da ortaya çıkabilir.
Dürtüsellik açısından: Borderline’da dürtüsellik günlük yaşamın süreğen bir parçası olabilir. Bipolar bozuklukta ise dürtüsellik genellikle manik veya hipomanik dönemlerde belirginleşir.
