Ciltte kuruluk, kızarıklık ve bitmek bilmeyen kaşıntı… Egzama, pek çok kişinin günlük yaşam kalitesini etkileyen, dönem dönem alevlenen ve doğru bakım yapılmadığında inatçı hale gelebilen yaygın bir cilt rahatsızlığıdır. Kimi zaman basit bir sabun, kimi zaman soğuk hava ya da stres; cilt bariyerini zorlayarak atakları tetikleyebilir.
Güven Hastanesi Dermatoloji (Cildiye) Bölümü’nden Doç. Dr. Alev Eken, egzamanın ne olduğunu; belirtilerini, olası nedenlerini, tanı sürecini ve güncel tedavi yöntemlerini ayrıntılarıyla anlattı.
Egzama Nedir?
Egzama, cildin koruyucu bariyerinin zayıflaması sonucu ortaya çıkan; kuruluk, kızarıklık ve yoğun kaşıntı ile seyreden kronik (uzun süreli) ve tekrarlayıcı bir cilt rahatsızlığıdır. Tıbbi olarak en sık görülen türü atopik dermatit olarak adlandırılır. Cilt bariyeri bozulduğunda cilt nemini kaybeder, dış etkenlere karşı daha hassas hale gelir ve kolayca tahriş olur. Bu durum zamanla iltihaplanmaya ve kaşıntının artmasına yol açar.
Egzama Neden Olur?
Egzama, tek bir nedene bağlı olarak ortaya çıkmaz. Genellikle genetik yatkınlık, bağışıklık sisteminin hassasiyeti ve çevresel tetikleyicilerin bir araya gelmesiyle gelişir. Bu faktörler cildin koruyucu bariyerini zayıflatır ve egzama belirtilerini başlatır.
Egzamanın başlıca nedenleri:
1. Genetik yatkınlık
Ailesinde egzama, alerjik rinit (saman nezlesi) veya astım bulunan kişilerde egzama görülme riski daha yüksektir. Bu kişilerde cilt, doğuştan itibaren nemi tutmakta zorlanan ve daha hassas bir yapıdadır.
2. Cilt bariyerinin zayıflaması
Sağlıklı bir cilt dış etkenlere karşı güçlü bir kalkan gibidir. Egzamada ise bu bariyer:
· Nemi kolay kaybeder
· Tahriş edici maddelere karşı savunmasız hale gelir
· Alerjenlerin cilde girişini kolaylaştırır
· Sonuç olarak kuruluk, kızarıklık ve kaşıntı gelişir.
3. Bağışıklık sisteminin aşırı tepkisi
Egzaması olan kişilerde bağışıklık sistemi bazı uyaranlara karşı normalden daha güçlü yanıt verir. Bu durum ciltte iltihaplanmaya ve kaşıntının artmasına yol açar.
4. Çevresel tetikleyiciler
Egzama ataklarını en sık başlatan veya artıran faktörler şunlardır:
· Parfümlü sabunlar, deterjanlar ve temizlik ürünleri
· Sık el yıkama ve sıcak su kullanımı
· Soğuk hava, düşük nem
· Terleme ve sentetik/yünlü kıyafetler
· Ev tozu, polen gibi alerjenler
5. Stres ve psikolojik faktörler
Stres, egzamanın doğrudan nedeni olmasa da atakları tetikleyen önemli bir faktördür. Kaşıntı–stres döngüsü oluşabilir: stres kaşıntıyı artırır, kaşıntı da stresi besler.
6. Bazı kişilerde gıdalar
Özellikle bebeklerde ve çocuklarda bazı besinler (örneğin süt, yumurta) egzama belirtilerini artırabilir. Ancak her egzamalı kişide gıda tetikleyicisi olmaz.
Egzama Çeşitleri Nelerdir?
Egzama, tek tip bir hastalık değildir; farklı nedenlere, belirtilere ve tutulum bölgelerine göre çeşitleri bulunur. En sık görülen egzama türleri şunlardır:
1. Atopik dermatit
En yaygın egzama türüdür. Genellikle bebeklik veya çocuklukta başlar, bazı kişilerde yetişkinlikte de devam eder.
· Şiddetli kaşıntı, kuruluk ve kızarıklıkla seyreder
· Dirsek içleri, diz arkaları, yüz ve boyunda sık görülür
· Alerjik bünyeye sahip kişilerde daha yaygındır
2. Kontakt dermatit
Cildin tahriş edici veya alerjen bir maddeyle teması sonucu oluşur.
İki alt tipi vardır:
· İrritan kontakt dermatit: Deterjan, sabun, temizlik ürünleri gibi maddelerle
· Alerjik kontakt dermatit: Nikel, parfüm, kozmetik, boya gibi alerjenlerle en sık ellerde görülür.
3. Seboreik dermatit
Yağ bezlerinin yoğun olduğu bölgelerde ortaya çıkar.
· Saçlı deri, kaşlar, burun kenarları, kulak arkaları
· Kepeklenme, kızarıklık ve hafif kaşıntı ile seyreder
· Bebeklerde “konak” olarak da bilinir
4. Dishidrotik egzama
Özellikle el ve ayaklarda görülür.
- Su dolu küçük kabarcıklar
- Yoğun kaşıntı ve yanma hissi
- Stres, terleme ve metal alerjileri tetikleyebilir
5. Numuler (diskoid) egzama
· Ciltte yuvarlak veya oval, madeni para şeklinde lezyonlarla ortaya çıkar
· Genellikle bacaklar, kollar ve gövdede görülür
· Kuruluk belirgindir, kaşıntı eşlik edebilir
6. Staz dermatiti
· Daha çok bacaklarda, dolaşım bozukluğu olan kişilerde görülür
· Varis ve toplardamar yetmezliğiyle ilişkilidir
· Kızarıklık, kaşıntı ve ciltte koyulaşma yapabilir
Egzama Belirtileri Nelerdir?
Egzama belirtileri, kişiye, yaşa ve egzamanın türüne göre değişiklik gösterebilir. Ancak çoğu egzama türünde ortak olarak görülen bazı tipik bulgular vardır. Belirtiler genellikle ataklar halinde ortaya çıkar ve zaman zaman hafifleyip yeniden alevlenebilir.
1. Şiddetli kaşıntı
· Egzamanın en belirgin ve rahatsız edici belirtisidir.
· Özellikle gece saatlerinde artabilir
· Kaşıma, cildi daha fazla tahriş ederek belirtileri ağırlaştırır
2. Cilt kuruluğu
· Cilt normalden daha kuru, gergin ve hassas hale gelir
· Pul pul dökülme görülebilir
· Kuruluk, kaşıntıyı artıran temel faktörlerden biridir
3. Kızarıklık ve hassasiyet
· Etkilenen bölgede kızarıklık oluşur
· Yanma, batma veya sızlama hissi eşlik edebilir
· Cilt dış etkenlere karşı daha kolay reaksiyon verir
4. Döküntü ve ciltte pütürlenme
· Cilt yüzeyinde kabarcıklar, pütürlü alanlar oluşabilir
· Bazı türlerde su dolu küçük kabarcıklar görülebilir
5. Çatlama, sulanma ve kabuklanma
İleri veya alevlenme dönemlerinde
· Ciltte çatlaklar
· Sulanma
· Sarımsı kabuklanmalar ortaya çıkabilir
6. Cilt renginde değişiklikler
Uzun süren egzamada
· Cilt kalınlaşabilir
· Koyulaşma veya renk açılması görülebilir
Belirtiler En Sık Nerelerde Görülür?
· Yüz ve boyun
· Dirsek içleri, diz arkaları
· Eller ve ayaklar
· Saçlı deri (özellikle seboreik dermatitte)
Egzama Tanısı Nasıl Konur?
Egzama tanısı çoğu zaman dermatoloji muayenesi ile konur. Doktor; döküntünün görünümü, yerleşimi, kaşıntının şiddeti, atakların sıklığı ve kişisel/ailevi alerji öyküsünü değerlendirir.
Gerekli durumlarda:
· Alerji testleri (yama testi / prick test): Özellikle kontakt dermatit şüphesinde
· Kan testleri: Alerjik yatkınlıkla ilişkili bazı bulgular için
· Enfeksiyon şüphesi varsa kültür: Sarı kabuklanma, akıntı, artan ağrı gibi durumlarda istenebilir.
Egzama; mantar, sedef, uyuz gibi hastalıklarla karışabilir. Bu yüzden uzun süren veya sık tekrarlayan döküntülerde kendi kendine tanı koymak yanıltıcı olabilir. Tanı konulduktan sonra, egzamanın şiddetine ve yaygınlığına göre kişiye özel bir tedavi planı oluşturulur.
Egzama Tedavisi Nasıl Yapılır?
Egzama tedavisi, “tek bir krem sür ve bitti” şeklinde ilerlemez. En iyi sonuç; tetikleyicileri azaltmak + cilt bariyerini onarmak + alevlenmeyi doğru ilaçla kontrol etmek üçlüsüyle alınır.
1) Günlük bakım: Tedavinin temeli (nemlendirme)
Egzamada en kritik adım düzenli nemlendirmedir. Çünkü sorun çoğu zaman cildin bariyer kaybıyla başlar.
· Günde en az 1–2 kez (alevlenmede daha sık) nemlendirici
· Duş sonrası ilk 3 dakika içinde sürmek (nem cilde hapsolsun diye)
· Parfümsüz, alkolsüz, hassas ciltlere uygun ürünler tercih etmek
2) Alevlenme döneminde ilaç tedavileri
Doktorun önerisine göre kullanılan tedaviler:
· Topikal kortizonlu kremler (kortikosteroidler)
Alevlenmede kızarıklık ve kaşıntıyı hızlı azaltır. Doğru ürün, doğru bölge ve doğru süreyle kullanılmalıdır.
· Kalsinörin inhibitörleri (takrolimus/pimekrolimus gibi steroid içermeyen kremler)
Özellikle yüz, boyun gibi hassas bölgelerde veya uzun dönem kontrol amaçlı tercih edilebilir.
· Antihistaminikler (kaşıntı için)
Kaşıntıyı azaltmaya yardımcı olabilir; özellikle gece kaşıntısı uyku kalitesini bozuyorsa fayda sağlar.
· Enfeksiyon varsa antibiyotik/antiseptik tedavi
Egzamalı cilt kolay enfekte olabilir. Sarı kabuk, akıntı, artan ağrı ve ısı artışı varsa değerlendirilmelidir.
3) Orta-şiddetli ve dirençli egzamada ileri tedaviler
Bazı hastalarda egzama daha yaygın ve ısrarcı olabilir. Bu durumda dermatoloji hekimi:
· Fototerapi (ışık tedavisi)
· Sistemik ilaçlar
· Biyolojik tedaviler
gibi seçenekleri gündeme alabilir.
Sonuç olarak, egzama; cilt bariyerinin zayıflaması ve çevresel/genetik faktörlerin birleşimiyle ortaya çıkan, kaşıntı ve kurulukla yaşam kalitesini düşürebilen kronik bir cilt hastalığıdır. En etkili yaklaşım; tetikleyicileri tanımak, düzenli nemlendirme ile bariyeri güçlendirmek ve alevlenme dönemlerinde uygun tedaviyi zamanında uygulamaktır. Belirtiler sık tekrarlıyor, yayılıyorsa veya enfeksiyon bulguları eşlik ediyorsa dermatoloji hekiminden destek almak süreci çok daha hızlı ve konforlu hale getirir.
Hazırlayan: Doç. Dr. Alev Eken
