Gluten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan ve bazı bireylerde sindirim sorunlarına yol açabilen bitkisel bir proteindir.
Gluten; ekmek, makarna, bulgur, irmik, kek, pasta, börek gibi hamur işlerinde; buğday ve arpa içeren içeceklerde bulunur. Çölyak hastalarının, gluten intoleransı ve buğday alerjisi olan bireylerin bu gıdaları paketlerinde “Gluten İçermez” gibi bir ibare olmadıkça tüketmemesi gerekir.
Gluten nedir?
Gluten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda bulunan bitkisel bir proteindir. Gluten ilave edildiği ürünlerin kıvam almasını, arzu edilen esneklik ve yumuşaklığa ulaşmasını sağlar, bağlayıcı görevi görür. Gluten, bazı kişiler için sindirim sorunlarına ve çok daha ciddi sağlık problemlerine neden olabilir.
Gluten hangi besinlerde bulunur?
Gluten; arpa, buğday, çavdar gibi tahıllarda bulunur.
Gluten içeren besinler şunlardır:
- Kaymak ve krema,
- Şehriye ve un içeren çorbalar,
- Çok yağ katılmış yiyecekler,
- Baklava, tulumba, revani, kek, pasta, çörek, kurabiye gibi tatlılar,
- Makarna, erişte, tarhana, bulgur, yarma, ekmek gibi buğday, çavdar ve tahıldan yapılmış gıdalar,
- Arpa ve malt içeren alkollü içkiler, boza, işlenmiş kahve çeşitleri gluten içermektedir.
Gluten içermeyen besinler şunlardır:
- Beyaz ve kırmızı etler,
- Yumurta,
- Süt, yoğurt, peynir,
- Kuru baklagiller,
- sebze ve meyveler,
- Tereyağı, margarin ve bitkisel yağlar,
- Pirinç ve unu,
- Mısır unu ve nişastası,
- Patates unu ve nişastası,
- Nohut unu,
- Kestane unu,
- Karabuğday unu,
- Mercimek unu,
- Darı, soya unu,
- Kinoa.
Kimler glutensiz beslenmeli?
Çölyak hastalığı: Genetik ve çevresel faktörlerin tetiklediği çölyak hastalığı, genellikle bir yaşından sonra kişinin gluten içeren gıdaları tüketmesiyle ortaya çıkar. Bulantı, kusma, ishal, iştah kaybı ve huzursuzluk gibi belirtilere yol açan çölyak hastalığı; gelişim geriliği, kilo alamama, infertilite (kısırlık) ve kemik erimesi gibi semptomlara da yol açabilir. Tek tedavi seçeneğinin glutensiz beslenme olduğu çölyak hastalığının tanısı için hekim, fizik muayenenin ardından kişiye kan testi yapılmasını ister.
Gluten intoleransı: Besin kaynaklarından alınan glutenin, vücut tarafından tolere edilememesine bağlı olarak görülen ve alerjik bir reaksiyon olan gluten intoleransı, zaman zaman “çölyak dışı gluten intoleransı” olarak da tanımlanır. Çölyak hastalığı için yapılan testlerin negatif çıktığı bu rahatsızlığa özgü bir tanı testi bulunmaz. Tanı için gluten, 1-3 ay boyunca beslenme düzeninden çıkarılır. Bu süre boyunca belirtilerin azalması ve glutenle beslenmeye devam edildiğinde şikâyetlerin artmasıyla tanı koyulur.
Buğday alerjisi: Yetişkinlere oranla çocuklarda daha yaygın görülen buğday alerjisi, buğdayda bulunan proteinlerden en az birine karşı, bağışıklık sisteminin anormal tepki vermesi olarak tanımlanabilir. Bazı kişilerde buğday ununun yalnızca solunmasıyla da ortaya çıkabilen semptomlar, çoğunlukla solunum güçlüğü, şişkinlik, bulantı, baş dönmesi, hızlı nabız, ürtiker, tansiyon düşüklüğü ve bilinç kaybı olarak görülür.
Glutensiz diyet nedir?
Glutensiz diyet; buğday, çavdar, arpa ve yulaf içeren tüm gıdalardan (tahıl, makarna ve birçok işlenmiş gıda) tüketilmemesidir. Mısır, patates, pirinç, soya unu zararsızdır. Et, meyveler ve sebzeler gluten içermez. Günlük tüketilebilecek gluten miktarı için net bir sınır olmamakla birlikte 10 miligramın altındaki değerler anlamlı histolojik değişikliklere neden olmadan semptomları iyileştirmede etkindir. Soya fasulyesi, mısır, pirinç ve patates güvenlidir. Süt ürünleri başlangıçta gelişen sekonder laktoz intoleransı nedeniyle tolere edilemezken, tedavinin ilerleyen aylarında tüketilebilir. Undan nişasta ve küçük bileşenlerin yıkanarak uzaklaştırılmasının ardından ayrılabilen gluten, protein yapısında bir bileşendir ve yüzde 65 oranında su içerir.
Glutensiz gıda nasıl seçilir?
Glutensiz gıda maddelerinde, gıda maddesi adı ile birlikte ambalaj rengi ile zıt bir renkte “Glutensiz” ifadesi bulunmaktadır. Glutensiz gıdalarda, “Gluten miktarı 20 mg/kg'ı geçmez” ifadesi yer almaktadır. Ürünlerde, ambalaj rengiyle zıt bir renkte ve kolaylıkla görülebilecek şekilde “Doktor tavsiyesiyle kullanılmalıdır” ifadesi yer almalıdır.
Çölyak hastalığı belirtileri nelerdir?
Çölyak hastalığında sindirim sistemine ait bulantı, kusma, kronik ishal veya kabızlık, karın şişkinliği ve iştahsızlık görülebilirken; hastalık sindirim sistemi dışında da belirti verebilir: çocuklarda büyüme geriliği ve kilo alamama, yetişkinlerde açıklanamayan demir eksikliği anemisi, kemik erimesi, kronik yorgunluk, deri döküntüleri (dermatitis herpetiformis) ve kadınlarda adet düzensizlikleri ya da kısırlık. Belirtilerin genellikle bir yaşından sonra gluten içeren gıdalarla tanışmayla ortaya çıkması, ailede çölyak öyküsü bulunması durumunda tanı şüphesini artırmalıdır.
Gluten intoleransı ile çölyak hastalığı arasındaki fark nedir?
Çölyak hastalığı, bağışıklık sisteminin glutene karşı ince bağırsak dokusuna zarar veren otoimmün bir tepki geliştirdiği, kan testi ve biyopsiyle tanı konabilen kalıcı bir hastalıktır. Gluten intoleransında (çölyak dışı gluten duyarlılığı) ise bağırsakta aynı doku hasarı oluşmaz ve hastalığa özgü bir tanı testi yoktur; tanı, glutenin diyetten çıkarılıp belirtilerin gerilemesi, tekrar eklenince şikâyetlerin geri dönmesiyle konur. Bir diğer önemli fark, çölyak hastalığının tedavisiz bırakıldığında bağırsak hasarı ve uzun vadeli komplikasyonlara yol açabilmesi, gluten intoleransının ise böyle bir kalıcı doku hasarı riski taşımamasıdır.
Glutensiz beslenme sağlıklı kişiler için gerekli midir?
Çölyak hastalığı, gluten intoleransı veya buğday alerjisi tanısı almamış kişiler için glutensiz beslenmenin bilimsel olarak kanıtlanmış bir sağlık yararı bulunmamaktadır. Gluten içeren tam tahıllar; lif, B grubu vitaminler ve çeşitli mineraller açısından zengindir, bu nedenle tanısı olmayan bir kişide gereksiz yere diyetten çıkarılması beslenme çeşitliliğini azaltabilir. Ayrıca ticari glutensiz ürünler genellikle daha az lif ve daha fazla şeker/yağ içerebilir. Bu nedenle glutensiz beslenmeye geçiş kararı, mutlaka bir hekim veya diyetisyen değerlendirmesi sonrasında, gerçek bir tıbbi endikasyon varlığında alınmalıdır.
Bu sayfada yer alan içerikler, Güven Hastanesi tarafından yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçerikte yer alan bilgiler; tanı, teşhis ve tedavi yerine geçmez. Sağlık durumunuza ilişkin değerlendirme ve tedavi planlaması için lütfen hekiminize başvurunuz.
