Fako ameliyatı (fakoemülsifikasyon), kataraktın cerrahi tedavisinde günümüzde en yaygın olarak uygulanan yöntemdir. Bu yöntemde göz merceğinde saydamlığını yitirmiş doku, fako göz cihazı aracılığıyla ultrasonik titreşimlerle parçalanarak küçük bir kesiden dışarı alınır ve yerine yapay bir göz içi lensi yerleştirilir. İşlem, çoğunlukla damla anestezisi ile yapılmakta ve hastalar aynı gün taburcu edilmektedir.
Katarakt Nedir?
Katarakt, gözün içindeki doğal merceğin saydamlığını kaybederek bulanıklaşması ve buna bağlı görme azalmasıdır. En sık ileri yaşla ilişkili olmakla birlikte diyabet, uzun süreli kortizon kullanımı ve göz travmaları gibi nedenlerle de gelişebilir. Kataraktın ilaç ya da gözlükle geri döndürülmesi mümkün değildir; kesin tedavisi cerrahidir. Kataraktın belirtileri, nedenleri ve genel tedavi yaklaşımı hakkında ayrıntılı bilgi için Katarakt Nedir? Katarakt Cerrahisi Nasıl Yapılır? başlıklı yazı incelenebilir. Bu yazı, katarakt cerrahisinde kullanılan fako yöntemine ve fako göz cihazına odaklanmaktadır.
Fako Ameliyatı Nedir?
Fako ameliyatı, tıbbi adıyla fakoemülsifikasyon, bulanıklaşmış doğal merceğin ultrason enerjisiyle emülsifiye edilerek (sıvılaştırılarak) gözden aspire edildiği ve yerine katlanabilir yapay bir göz içi lensin (İOL) yerleştirildiği mikrocerrahi işlemdir. Yöntemin temel özelliği, korneada yaklaşık 2-3 milimetrelik küçük bir kesi ile uygulanabilmesidir. Bu küçük kesi çoğu olguda kendiliğinden kapandığından dikiş gerektirmez. Merceğin tek parça hâlinde çıkarıldığı ekstrakapsüler yöntemde daha geniş bir kesi ve dikiş gerekmektedir; fako yöntemi daha küçük kesi ile uygulanması nedeniyle bu yöntemden ayrılır. Hangi yöntemin uygulanacağına göz hastalıkları uzmanı karar verir.
Fako Göz Cihazı Nasıl Çalışır?
Fako göz cihazı, üç temel işlevi aynı anda yürüten bir mikrocerrahi sistemidir. Cihazın el aletinin ucundaki ince titanyum uç, saniyede on binlerce kez titreşerek ultrasonik enerji üretir; bu enerji sert mercek çekirdeğini küçük parçalara ayırır. Aynı uç üzerindeki aspirasyon (emme) sistemi, parçalanan mercek dokusunu gözden dışarı alır. Eş zamanlı olarak irrigasyon (yıkama) sistemi, göz içine dengeli tuz solüsyonu vererek göz içi basıncını sabit tutar ve ön kamaranın çökmesini engeller. Cerrah, ultrason gücünü, vakum düzeyini ve sıvı akışını ayak pedalı aracılığıyla işlem sırasında kademeli olarak kontrol eder. Güncel fako cihazlarında ultrason enerjisi daha kısa darbeler hâlinde verilebilmekte; bu sayede korneanın iç yüzeyini döşeyen endotel hücrelerine iletilen ısı ve enerji düşük tutulmaktadır.
Fako Ameliyatı Kimlere Uygulanır?
Fako ameliyatı, kataraktın günlük yaşam aktivitelerini (okuma, araç kullanma, yüz tanıma) etkileyecek düzeyde görme kaybına yol açtığı hastalarda göz hastalıkları uzmanının değerlendirmesi sonucunda planlanır. Kataraktın 'olgunlaşmasını' beklemek gerekmez; aksine ileri derecede sertleşmiş kataraktlarda daha yüksek ultrason enerjisi gerekeceğinden işlem teknik olarak zorlaşabilir. Ameliyat kararı; görme düzeyi, katarakt yoğunluğu, eşlik eden göz hastalıkları (glokom, makula dejenerasyonu, diyabetik retinopati), kornea sağlığı ve hastanın genel sağlık durumu birlikte değerlendirilerek verilir.
Fako Ameliyatı Öncesi Hangi Muayene ve Ölçümler Yapılır?
Ameliyat öncesinde ayrıntılı bir göz muayenesi yapılır. Görme keskinliği, göz içi basıncı, biyomikroskopik ön segment muayenesi ve göz bebeği genişletilerek retina muayenesi gerçekleştirilir. Yerleştirilecek göz içi lensin numarasının belirlenmesi için gözün ön-arka uzunluğu ve kornea eğriliği optik biyometri yöntemiyle ölçülür. Kornea endotel hücre sayımı ve gerektiğinde kornea topografisi ile makula değerlendirmesi (OCT) yapılabilir. Hastanın kullandığı ilaçlar, özellikle kan sulandırıcılar ve prostat ilaçları (göz bebeği davranışını etkileyebildiğinden) cerraha bildirilmelidir. Ameliyat günü için hekim tarafından açlık, ilaç kullanımı ve refakatçi konusunda bilgilendirme yapılır.
Fako Ameliyatı Nasıl Yapılır?
Fako ameliyatı, ameliyat mikroskobu altında ve steril koşullarda, sıralı aşamalarla gerçekleştirilir:
Anestezi: Çoğunlukla göze damlatılan anestezik damlalarla (topikal anestezi) uygulanır. Gerekli görülen olgularda göz çevresine iğne ile lokal anestezi ya da çocuklarda ve işbirliği kurulamayan hastalarda genel anestezi tercih edilebilir.
Kesi: Korneanın kenarından yaklaşık 2-3 milimetrelik ana kesi ve bir ya da iki adet yardımcı kesi açılır.
Kapsüloreksis: Merceği saran ince zarın (kapsül) ön yüzünde dairesel bir açıklık oluşturulur.
Hidrodiseksiyon: Mercek çekirdeği, sıvı verilerek kapsülden ayrıştırılır.
Fakoemülsifikasyon: Fako ucu ile mercek çekirdeği ultrason enerjisiyle parçalanır ve eş zamanlı olarak aspire edilir.
Korteks temizliği: Kalan yumuşak mercek artıkları irrigasyon-aspirasyon ile temizlenir.
Lens yerleştirme: Katlanabilir göz içi lens, özel bir enjektör ile küçük kesiden kapsül torbasının içine yerleştirilir ve açılarak konumlanır.
Kapanış: Kesi, korneaya sıvı verilerek kendiliğinden kapanacak şekilde sıkılaştırılır; genellikle dikiş gerekmez. Göz içine antibiyotik uygulanabilir.
Fako Ameliyatı Ne Kadar Sürer?
Cerrahi işlemin kendisi olgunun zorluğuna göre genellikle 10-20 dakika sürmektedir. Hazırlık, göz bebeğinin genişletilmesi ve ameliyat sonrası kısa gözlem süreci ile birlikte hastanın sağlık kuruluşunda geçirdiği toplam süre birkaç saati bulabilir. Fako ameliyatı yatış gerektirmez; hastalar aynı gün taburcu edilir. İki gözde katarakt bulunan hastalarda ameliyatlar genellikle aralıklı olarak, ilk gözün iyileşme durumu değerlendirildikten sonra planlanır.
Fako Ameliyatında Kullanılan Göz İçi Lensler Nelerdir?
Fako ameliyatında çıkarılan doğal merceğin yerine yerleştirilen yapay lensler, hastanın göz yapısına ve görme beklentisine göre seçilir. Başlıca lens türleri şunlardır:
Monofokal lensler: Tek bir mesafeye (genellikle uzağa) net görüş sağlar. Yakın mesafe için okuma gözlüğü gereksinimi devam eder.
Torik lensler: Astigmatı olan hastalarda kornea kaynaklı astigmatı düzeltmek amacıyla kullanılır.
Multifokal ve trifokal lensler: Uzak, orta ve yakın mesafede gözlük bağımlılığını azaltmayı hedefler. Gece parlama ve halo gibi optik yan etkiler görülebilmektedir; hastaya uygunluğuna hekim ile birlikte karar verilir.
EDOF (genişletilmiş odak derinliği) lensler: Uzak ve orta mesafede kesintisiz görüş sağlamayı amaçlar.
Lens seçimi, ameliyat öncesi ölçümler, eşlik eden göz hastalıkları ve hastanın yaşam tarzı dikkate alınarak göz hastalıkları uzmanı tarafından hastayla birlikte belirlenir. Hangi lensin uygun olduğu kişiden kişiye değişmektedir; ameliyat sonrası gözlük gereksinimi tamamen ortadan kalkacağı yönünde bir garanti verilemez.
Fako Ameliyatı Sonrası İyileşme Süreci Nasıldır?
Ameliyatın hemen ardından gözde hafif batma, sulanma, ışık hassasiyeti ve bulanık görme olabilir; bu bulgular genellikle ilk günlerde azalır. Görme düzeyindeki değişim ilk günlerden itibaren fark edilebilmekle birlikte görmenin tam olarak yerleşmesi birkaç haftayı bulabilmektedir. İyileşme hızı ve elde edilen görme düzeyi kişiden kişiye farklılık gösterir.
Hekim tarafından reçete edilen antibiyotik ve antienflamatuvar damlaların belirtilen sıklıkta ve sürede kullanılması önemlidir. İlk haftalarda göz ovuşturulmamalı, göz içine su ve sabun kaçırılmamalı, ağır kaldırma ve eğilme gerektiren aktivitelerden kaçınılmalı, hekim önerdiği sürece koruyucu gözlük veya gece kapağı kullanılmalıdır. Kontrol muayeneleri genellikle ameliyat sonrası ilk gün, ilk hafta ve ilk ay içinde planlanır. Ameliyat sonrası ani görme kaybı, şiddetli ağrı, artan kızarıklık veya çapaklanma görülmesi hâlinde beklenmeden göz hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır.
Fako Ameliyatının Riskleri ve Olası Komplikasyonları Nelerdir?
Fako ameliyatı yaygın olarak uygulanan bir cerrahi olmakla birlikte her cerrahi işlem gibi bazı riskler taşır. Nadir görülen komplikasyonlar arasında ameliyat sırasında arka kapsülün yırtılması, göz içi enfeksiyon (endoftalmi), göz içi basıncında geçici yükselme, kornea ödemi, makula ödemi, retina dekolmanı ve lensin yerinden oynaması sayılabilir. Bu komplikasyonların birçoğu, erken fark edildiğinde tedavi edilebilmektedir; ancak hiçbir cerrahi işlemde risk tamamen ortadan kaldırılamaz. Ameliyat öncesi ayrıntılı değerlendirme ve ameliyat sonrası kontrollerin aksatılmaması, komplikasyon riskinin azaltılmasında belirleyicidir. Olası riskler, hastanın kişisel durumu dikkate alınarak ameliyat öncesinde hekim tarafından açıklanır ve bilgilendirilmiş onam alınır.
Katarakt Ameliyattan Sonra Tekrarlar mı?
Çıkarılan doğal mercek yeniden oluşmadığından kataraktın aynı gözde tekrarlaması mümkün değildir. Ancak yapay lensin yerleştirildiği kapsül torbasının arka yüzeyi zaman içinde kalınlaşarak bulanıklaşabilir. 'Arka kapsül kesafeti' ya da halk arasında 'ikincil katarakt' olarak adlandırılan bu durum, ameliyattan aylar ya da yıllar sonra görme bulanıklığına yol açabilir. Tedavisi, muayene ortamında birkaç dakika süren ve genellikle ağrı hissedilmeyen YAG lazer kapsülotomi ile yapılır ve cerrahi gerektirmez.
Fako Ameliyatı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Fako ameliyatı ağrılı mıdır?
İşlem damla anestezisi altında yapıldığından ameliyat sırasında ağrı hissedilmesi beklenmez; hafif basınç hissi olabilir. Ameliyat sonrası ilk günlerde batma ve yabancı cisim hissi görülebilir.
Fako ameliyatı sonrası gözlük kullanılır mı?
Bu, seçilen göz içi lens türüne ve gözün yapısına bağlıdır. Monofokal lens takılan hastalarda yakın için okuma gözlüğü gerekir; multifokal lenslerde gözlük gereksinimi azalabilir ancak tamamen ortadan kalkacağı garanti edilemez.
Fako ameliyatından sonra ne zaman işe dönülebilir?
Masa başı işlere genellikle birkaç gün içinde dönülebilir. Tozlu ortam, ağır kaldırma veya suyla temas gerektiren işlerde hekimin belirlediği süre beklenmelidir.
Fako ameliyatı sonrası banyo ve yıkanma ne zaman yapılabilir?
Göz bölgesine su ve sabun temas ettirmemek koşuluyla boyundan aşağı duş alınabilir. Yüz ve göz çevresinin yıkanması için hekimin önerdiği süre, genellikle birkaç gün, beklenmelidir.
Fako ile lazer katarakt ameliyatı arasındaki fark nedir?
Her iki yöntemde de mercek fako cihazıyla ultrason enerjisi kullanılarak alınır. Femtosaniye lazer destekli cerrahide kesi, kapsüloreksis ve mercek parçalama gibi bazı aşamalar lazerle yapılır; hangi yöntemin uygun olduğuna hekim karar verir.
Her iki göz aynı gün ameliyat edilebilir mi?
Çoğu olguda ameliyatlar, ilk gözün iyileşmesi ve lens sonucu değerlendirildikten sonra aralıklı olarak planlanır. Aynı gün iki taraflı cerrahi, hekimin uygun gördüğü seçilmiş olgularda değerlendirilebilir.
Fako ameliyatı için yaş sınırı var mıdır?
Belirli bir yaş sınırı bulunmamaktadır. Ameliyat kararı, yaş yerine kataraktın görme düzeyine etkisi ve hastanın genel sağlık durumu esas alınarak verilir.
Bu sayfada yer alan içerikler, Güven Hastanesi tarafından yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İçerikte yer alan bilgiler; tanı, teşhis ve tedavi yerine geçmez. Sağlık durumunuza ilişkin değerlendirme ve tedavi planlaması için lütfen hekiminize başvurunuz.
